Polskie drzewa pomnikowe to żywe świadkowie historii. Niektóre rosły, zanim powstało państwo polskie, inne mają własne imiona i legendy. Oto dziesięć ciekawostek o najstarszych, najgrubszych i najbardziej znanych drzewach, które warto poznać przed następną wycieczką.
Najstarsze i najgrubsze: rekordziści z wieloma znakami zapytania
Zacznijmy od tego, że rekordy wśród drzew rzadko są policzone co do roku. Dlatego przy wieku podajemy zwykle przedziały i szacunki, a nie dokładne daty.
- Dąb Bartek. Ten dąb szypułkowy z okolic Zagnańska w Górach Świętokrzyskich to jedno z najsłynniejszych drzew w kraju. Jego wiek szacuje się na kilkaset lat, a różne źródła podają różne liczby. Wyróżnia go potężny, charakterystyczny pień, od dawna uznawany za symbol polskich drzew pomnikowych. Według popularnej opowieści imię miał dostać na cześć bohatera literackiego i historycznego, choć wersje tej historii bywają różne.
- Cis z Henrykowa Lubańskiego. Cisy rosną bardzo wolno i żyją wyjątkowo długo, dlatego często pojawiają się w rankingach najstarszych drzew. Okaz z Henrykowa Lubańskiego uchodzi za jednego z najstarszych w Polsce. Jego wiek jest jednak tylko szacowany, więc warto traktować podawane liczby z ostrożnością.
- Wydrążony pień to nie wada. Wiele najstarszych drzew ma puste w środku pnie. Przez to nie da się policzyć słojów na całym przekroju. Wiek ustala się więc pośrednio, na podstawie obwodu, gatunku, warunków wzrostu i dokumentów historycznych.
- Obwód mierzy się na określonej wysokości. Przyjęło się, że obwód pnia mierzymy na wysokości około 130 cm od ziemi. Dzięki temu wyniki różnych drzew można porównywać. Pamiętaj o tym, gdy sam zmierzysz sznurkiem lub miarką swojego ulubionego giganta.
Legendy i nazwy własne
Drzewa, które żyją dłużej niż kilka pokoleń ludzi, naturalnie zbierają wokół siebie opowieści. Część z nich to prawda historyczna, część ludowe podanie. Czytając je, warto pamiętać, że rzadko da się je w pełni potwierdzić.
- Lech, Czech i Rus z Rogalina. Trzy olbrzymie dęby w Rogalińskim Parku Krajobrazowym noszą imiona legendarnych braci, założycieli trzech słowiańskich narodów. To jeden z najbardziej rozpoznawalnych zespołów drzew pomnikowych w Polsce. Warto pamiętać, że w okolicy rośnie ich znacznie więcej, a cały obszar jest znany z bardzo starych dębów.
- Drzewa z imionami. Nadawanie nazw własnych drzewom to w Polsce stara tradycja. Imiona pochodzą od władców, bohaterów, postaci literackich lub po prostu od lokalnych przydomków. Dzięki nim drzewa łatwiej zapadają w pamięć, a miejscowości mogą na nich budować swoją tożsamość.
- Drzewa jako miejsca spotkań. W wielu wsiach stara lipa lub dąb pełniły rolę dawnego centrum społeczności. Pod nimi odbywały się zebrania, sądy, zabawy i modlitwy. Takie opowieści często towarzyszą drzewom przy kapliczkach i dawnych traktach.
Które gatunki najczęściej stają się pomnikami
Wśród drzew pomnikowych w Polsce najczęściej spotkasz dęby, lipy, jesiony, buki, platany, a z gatunków rzadkich także cisy. Dęby i lipy mają tu przewagę z prostego powodu: żyją długo, dobrze znoszą kolejne dziesięciolecia i bywały sadzone przy dworach, drogach i świątyniach. Warto zwrócić uwagę nie tylko na wielkie okazy w lasach, lecz także na te rosnące w parkach, cmentarzach i na wiejskich skwerach.
Ochrona prawna: co wolno, a czego nie
Pomnik przyrody to forma ochrony przewidziana w ustawie o ochronie przyrody. Drzewa objęte taką ochroną są ewidencjonowane, a ich status ogłasza się odpowiednim aktem prawnym, zwykle uchwałą rady gminy lub rozporządzeniem właściwego organu. Szczegóły zakazów zależą od aktu ustanawiającego ochronę, dlatego przed wizytą sprawdź aktualne przepisy i informacje na tablicach przy drzewie.
- Ochrona obejmuje także otoczenie. Liczy się nie tylko pień, ale i system korzeniowy. Gleba wokół drzewa bywa wrażliwa na udeptywanie, parkowanie czy prace ziemne.
- Zakazy są zwykle proste. Typowo nie wolno niszczyć drzewa, łamać gałęzi, wycinać go ani uszkadzać kory. Nie rozpala się też przy nich ognisk. Konkretne ograniczenia warto jednak zawsze sprawdzić lokalnie.
Jak odwiedzać drzewa pomnikowe i je docenić
Spotkanie ze starym drzewem nie wymaga specjalnego sprzętu, ale kilka prostych nawyków uczyni wizytę przyjemniejszą dla ciebie i bezpieczniejszą dla drzewa.
- Planuj wycieczkę z mapą lub informacją z lokalnej gminy, nadleśnictwa albo parku krajobrazowego.
- Nie wspinaj się na drzewo i nie opieraj o nie rowerów.
- Trzymaj się ścieżek, żeby nie ubijać gleby nad korzeniami.
- Po burzy i w czasie silnego wiatru omijaj stare drzewa, bo spadające konary mogą być groźne.
- Zabierz ze sobą aparat. Najlepsze zdjęcia robi się o wschodzie lub zachodzie słońca.
Na koniec ciekawostka numer dziesięć: drzewa mają własny konkurs. Od lat organizowany jest plebiscyt Drzewo Roku, w którym wybiera się okazy ważne dla lokalnych społeczności. Liczą się w nim nie tylko rozmiary, ale także historia i zaangażowanie ludzi, którzy o drzewo dbają. To dobry pretekst, by sprawdzić, jakie wyjątkowe drzewo rośnie w twojej okolicy.